Basiskennis
Substance P: het neuropeptide van elf aminozuren achter pijn en ontsteking, de NK1-receptor en de geneesmiddelen die hem blokkeren
Substance P is een neuropeptide van elf aminozuren uit de familie van de tachykininen. Het geeft pijnsignalen door, laat de darmspieren samentrekken en houdt ontstekingen gaande; de belangrijkste receptor is de neurokinine-1-receptor (NK1). Deze pagina laat zien uit welke voorloper het komt, hoe het samenhangt met neurokinine A en B, via welke drie receptoren de familie werkt, hoe substance P wordt afgebroken en welke geneesmiddelen in de registers van de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA de receptor blokkeren, waaronder aprepitant. Alle gegevens komen uit UniProt, PubChem, MeSH, PubMed of de databanken en bijsluiters van de FDA.
Wat substance P is
MeSH, de trefwoordenlijst van de Amerikaanse National Library of Medicine, beschrijft substance P als een neurotransmitter van elf aminozuren die zowel in het centrale als in het perifere zenuwstelsel voorkomt. Het speelt een rol bij de geleiding van pijn, veroorzaakt snelle samentrekkingen van de gladde spieren van het maag-darmkanaal en beïnvloedt ontstekings- en afweerreacties. Daarom rekent MeSH het tot de neuropeptiden.
De volgorde is RPKPQQFFGLM: arginine, proline, lysine, proline, glutamine, glutamine, fenylalanine, fenylalanine, glycine, leucine, methionine. Volgens UniProt draagt de laatste methionine een amidegroep in plaats van het gebruikelijke zure uiteinde. PubChem geeft de brutoformule C63H98N18O13S en een molmassa van 1347,6 (CID 36511).
Substance P is de bekendste tachykinine. MeSH omschrijft die familie aan de hand van een gedeeld uiteinde, Phe-X-Gly-Leu-Met-NH2, waarin X een aromatisch of vertakt aminozuur is, en vermeldt leden bij zoogdieren, amfibieën en weekdieren. Bij de mens zijn de andere twee neurokinine A en neurokinine B. Volgens PubMed werd substance P in 1970 uit de hypothalamus van runderen geïsoleerd als peptide dat de speekselvloed op gang brengt (PMID 5456150); de aminozuurvolgorde en een synthese verschenen in 1971 (PMID 5285346 en 5285347). Bronnen: MeSH D013373 en D015320; UniProt P20366; PubChem CID 36511. Geraadpleegd op 10 november 2026.
Waar het vandaan komt: de voorloper van het gen TAC1
Substance P wordt geknipt uit een voorloper van 129 aminozuren, protachykinine-1, die door het gen TAC1 wordt aangemaakt. Dezelfde voorloper bevat meer dan één tachykinine. UniProt deelt hem zo in:
- Signaalpeptide (1–19, 19 aminozuren): leidt de voorloper de cel uit en wordt als eerste verwijderd; meer daarover op onze pagina over het signaalpeptide.
- Propeptide (20–56, 37 aminozuren): een tussenstuk dat bij de rijping wordt weggeknipt.
- Substance P (58–68, 11 aminozuren): RPKPQQFFGLM, met een geamideerde laatste methionine.
- Neuropeptide K (72–107, 36 aminozuren): een langer peptide dat eindigt op dezelfde tien aminozuren als neurokinine A.
- Neuropeptide gamma (72–73 en 89–107, 21 aminozuren): neuropeptide K zonder een middenstuk, samengesteld uit twee delen.
- Neurokinine A (98–107, 10 aminozuren): HKTDSFVGLM, eveneens geamideerd aan het eind; de tweede tachykinine uit dit gen.
- C-terminaal flankerend peptide (111–126, 16 aminozuren): het staartstuk van de voorloper, na de laatste tachykinine.
- UniProt vermeldt vier vormen van het TAC1-product (alfa, bèta, gamma en delta), die door alternatieve splicing ontstaan. Neurokinine B komt uit een apart gen, TAC3: UniProt plaatst de tien aminozuren, DMHDFFVGLM, op de posities 81 tot en met 90 van een voorloper van 121 aminozuren. Bronnen: UniProt P20366 (TAC1) en Q9UHF0 (TAC3); MeSH D015288. Geraadpleegd op 10 november 2026.
Wat substance P doet
UniProt beschrijft tachykininen als peptiden die zenuwcellen prikkelen, gedragsreacties opwekken, bloedvaten verwijden, klieren tot afscheiding aanzetten en veel gladde spieren direct of indirect laten samentrekken. Over substance P vermeldt UniProt daarnaast dat het vrijkomt uit de uiteinden van bepaalde gevoelszenuwen.
Van daaruit werkt het via de receptor MRGPRX2 op mestcellen. UniProt noemt het gevolg neurogene ontsteking, een ontsteking die door zenuwen in gang wordt gezet: mestcellen worden geactiveerd, afweercellen aangetrokken en ontstekingsstoffen zoals cytokinen vrijgemaakt. Die reactie kan op haar beurt de pijngevoelige zenuwuiteinden (nociceptoren) activeren of gevoeliger maken. MeSH vat hetzelfde samen als een rol bij pijngeleiding en bij ontstekings- en afweerreacties, en noemt daarnaast de snelle samentrekking van de darmspieren. Bronnen: UniProt P20366; MeSH D013373. Geraadpleegd op 10 november 2026.
Hoe substance P wordt afgebroken
Volgens UniProt wordt substance P gesplitst en afgebroken door twee enzymen, het angiotensine-converterend enzym (ACE) en neprilysine; een derde enzym, FAP, knipt het in laboratoriumproeven op één plaats. ACE is hetzelfde enzym dat bradykinine onwerkzaam maakt en angiotensine I omzet in angiotensine II. Bron: UniProt P20366 (posttranslationele modificatie). Geraadpleegd op 10 november 2026.
Geneesmiddelen die de receptoren van substance P blokkeren: wat de registers van de FDA laten zien
MeSH voert neurokinine-1-receptorantagonisten als aparte klasse: stoffen die de NK1-receptor blokkeren. De bijsluiters van aprepitant beschrijven het als een selectieve antagonist met hoge affiniteit voor de menselijke substance P/NK1-receptor, met weinig of geen affiniteit voor de serotonine-, dopamine- en corticosteroïdreceptoren, die de bijsluiters noemen als aangrijpingspunt van de bestaande middelen tegen misselijkheid en braken. Vermeld is het jaar waarin Drugs@FDA de oorspronkelijke aanvraag goedkeurde:
- Emend (aprepitant), NDA 021549, 2003: blokkeert NK1; de eerste NK1-blokker in Drugs@FDA. De huidige bijsluiters van aprepitantcapsules noemen het voorkomen van misselijkheid en braken bij chemotherapie tegen kanker, samen met andere anti-emetica, en na een operatie bij volwassenen. Generieke versies staan geregistreerd vanaf 2012.
- Emend (fosaprepitant), NDA 022023, 2008: een prodrug; volgens de bijsluiter komt de werking van aprepitant. Goedgekeurd, samen met andere anti-emetica, om misselijkheid en braken door chemotherapie te voorkomen vanaf 6 maanden.
- Akynzeo (netupitant + palonosetron), NDA 205718, 2014: combineert een NK1-blokker met een blokker van de serotonine-5-HT3-receptor; goedgekeurd samen met dexamethason bij misselijkheid en braken door chemotherapie bij volwassenen. Een versie met fosnetupitant staat geregistreerd in 2018 (NDA 210493).
- Varubi (rolapitant), NDA 206500, 2015: blokkeert NK1; volgens de bijsluiter zonder noemenswaardige affiniteit voor NK2 of NK3. Goedgekeurd bij uitgestelde misselijkheid en braken door chemotherapie bij volwassenen.
- Cinvanti (aprepitant), NDA 209296, 2017: nog een aprepitantproduct, goedgekeurd bij misselijkheid en braken door chemotherapie bij volwassenen.
- Aponvie (aprepitant), NDA 216457, 2022: goedgekeurd om misselijkheid en braken na een operatie bij volwassenen te voorkomen; niet onderzocht voor de behandeling van misselijkheid die al is begonnen.
- Veozah (fezolinetant), NDA 216578, 2023: blokkeert NK3, de receptor voor neurokinine B, en niet NK1; goedgekeurd bij matige tot ernstige opvliegers en nachtelijk zweten (vasomotorische klachten) door de menopauze.
- Lynkuet (elinzanetant), NDA 219469, 2025: blokkeert NK1 en NK3, en daarmee de signalen van substance P en neurokinine B; goedgekeurd voor dezelfde menopauzeklachten.
- Geen van deze geneesmiddelen is een peptide. PubChem geeft voor aprepitant C23H21F7N4O3 en 534,4, voor rolapitant C25H26F6N2O2 (500,5) en voor netupitant C30H32F6N4O (578,6): kleine moleculen die substance P of neurokinine B van de receptor weghouden. Drugs@FDA vermeldt tot 2026 nog meer aprepitant- en fosaprepitantproducten van andere aanvragers; de lijst toont de oorspronkelijke aanvraag per geneesmiddel en is geen volledig productoverzicht.
- Bronnen: Drugs@FDA via openFDA (datum van de eerste goedkeuring); actuele Amerikaanse bijsluiters van Emend voor injectie, aprepitantcapsules, Akynzeo, Varubi, Cinvanti, Aponvie, Veozah en Lynkuet (indicaties, werkingsmechanisme); MeSH D064729; PubChem CID 135413536, 10311306 en 6451149. Geraadpleegd op 10 november 2026. Doseringen nemen we hier bewust niet over; goedgekeurde geneesmiddelen die zelf een peptide zijn, staan op onze pagina over door de FDA goedgekeurde peptiden.
- Medibact maakt en verkoopt geen peptiden. Wij leveren bacteriostatisch water van USP-kwaliteit, gemaakt in de VS, uitsluitend voor onderzoek, en publiceren naslaginformatie zoals deze pagina.
De drie neurokininereceptoren, NK1 tot en met NK3
| Receptor (gen) | Aminozuren | Voorkeur | Opmerking |
|---|---|---|---|
| NK1 (TACR1) | 407 | Eerst substance P, dan neurokinine A, dan neurokinine B | Volgens MeSH op centrale en perifere zenuwcellen, gladde spieren, kliercellen, de vaatwand, fibroblasten en afweercellen |
| NK2 (TACR2) | 398 | Eerst neurokinine A, dan neurokinine B, dan substance P | Volgens UniProt de receptor voor neurokinine A (substance K) |
| NK3 (TACR3) | 465 | Eerst neurokinine B, dan neurokinine A en substance P | Volgens UniProt werkt substance P hier alleen met lage affiniteit |
Alle drie zijn G-eiwitgekoppelde receptoren die elk de drie tachykininen herkennen, maar er één de voorkeur geven, in de volgorde die UniProt noemt. Volgens UniProt activeert substance P op de NK1-receptor fosfolipase C en verhoogt het daarnaast het cyclisch AMP in de cel. MRGPRX2 op mestcellen is een vierde receptor voor substance P buiten de neurokininefamilie. Bronnen: UniProt P25103 (TACR1), P21452 (TACR2), P29371 (TACR3) en P20366; MeSH D018040. Geraadpleegd op 10 november 2026.
Wat is substance P?
Substance P is een peptide van elf aminozuren, RPKPQQFFGLM, waarvan het laatste aminozuur een amidegroep draagt. MeSH, de trefwoordenlijst van de Amerikaanse National Library of Medicine, beschrijft het als een neurotransmitter van het centrale en perifere zenuwstelsel die betrokken is bij pijngeleiding, snelle samentrekkingen van de darmspieren veroorzaakt en ontstekings- en afweerreacties beïnvloedt. Het hoort bij de tachykininen, een peptidefamilie met hetzelfde uiteinde.
Wat doet substance P?
UniProt beschrijft tachykininen als peptiden die zenuwcellen prikkelen, gedragsreacties opwekken, vaten verwijden, afscheiding stimuleren en veel gladde spieren laten samentrekken. Voor substance P vermeldt UniProt het vrijkomen uit de uiteinden van bepaalde gevoelszenuwen, signalering via de NK1-receptor en activering van mestcellen via de receptor MRGPRX2, wat neurogene ontsteking en pijn veroorzaakt.
Is substance P een neurotransmitter of een hormoon?
De belangrijkste databanken beschrijven het als boodschapper van het zenuwstelsel. MeSH voert het als neurotransmitter van het centrale en perifere zenuwstelsel, UniProt als secretiebevorderend neuropeptide uit de uiteinden van gevoelszenuwen. Daarom staat het op onze pagina over neuropeptiden, naast de endorfines, neuropeptide Y en de orexines.
Hoe wordt substance P gemaakt?
Het wordt geknipt uit een voorloper van 129 aminozuren, protachykinine-1, van het gen TAC1. UniProt plaatst substance P op de posities 58 tot en met 68 en vermeldt dat dezelfde voorloper ook neurokinine A, neuropeptide K en neuropeptide gamma oplevert. Een apart gen, TAC3, maakt neurokinine B, de derde tachykinine van zoogdieren.
Op welke receptor werkt substance P?
Vooral op de neurokinine-1-receptor (NK1). Volgens UniProt geeft NK1 de voorkeur aan substance P boven neurokinine A en B, NK2 aan neurokinine A en NK3 aan neurokinine B; op NK3 werkt substance P alleen met lage affiniteit. UniProt noemt daarnaast MRGPRX2 op mestcellen als receptor voor substance P. Het zijn allemaal G-eiwitgekoppelde receptoren.
Wat heeft substance P met pijn te maken?
MeSH noemt pijngeleiding als een van de rollen van substance P, en UniProt vermeldt dat het, vrijgekomen uit gevoelszenuwen, mestcellen activeert en een neurogene ontsteking start die pijngevoelige zenuwuiteinden kan activeren of gevoeliger maken. Deze pagina geeft die gegevens weer; ze biedt geen behandeling of advies bij pijn.
Hoe wordt substance P afgebroken?
Volgens UniProt wordt substance P gesplitst en afgebroken door het angiotensine-converterend enzym (ACE) en door neprilysine, en kan het enzym FAP het in laboratoriumproeven op één plaats knippen. ACE is hetzelfde enzym dat bradykinine onwerkzaam maakt en angiotensine II vormt.
Welke geneesmiddelen blokkeren substance P?
Drugs@FDA vermeldt verschillende NK1-receptorblokkers: aprepitant (Emend, vanaf 2003), de prodrug fosaprepitant (2008), netupitant in combinatie met palonosetron (Akynzeo, 2014) en rolapitant (Varubi, 2015). Hun bijsluiters noemen het voorkomen van misselijkheid en braken bij chemotherapie tegen kanker en, bij sommige aprepitantproducten, na een operatie. Elinzanetant (Lynkuet, 2025) blokkeert NK1 en NK3 en is goedgekeurd bij opvliegers in de menopauze; fezolinetant (Veozah, 2023) blokkeert alleen NK3.
Is aprepitant een peptide?
Nee. PubChem geeft aprepitant de brutoformule C23H21F7N4O3 en een molmassa van 534,4, die van een klein molecuul, tegenover 1347,6 voor substance P zelf. Geen van de genoemde blokkers van de neurokininereceptoren is een peptide. Substance P is het peptide; de geneesmiddelen moeten voorkomen dat het, of neurokinine B, de receptor bereikt.
Is dit medisch advies?
Nee. Deze pagina legt op basis van openbare wetenschappelijke en officiële bronnen uit wat substance P is. Ze geeft geen dosis, schema of aanbeveling; wie met deze geneesmiddelen wordt behandeld, volgt de eigen arts en de bijsluiter. Peptiden die voor onderzoek worden verkocht, zijn gelabeld als alleen voor onderzoek en niet voor gebruik bij mensen. Medibact levert bacteriostatisch water van USP-kwaliteit, gemaakt in de VS, en is niet verbonden aan een fabrikant van de genoemde producten.
Uitsluitend ter informatie — geen medisch advies. Deze pagina vat informatie samen uit gepubliceerd onderzoek en uit de vakdiscussie, voor educatieve doeleinden. Ze is geen medisch advies en geen aanbeveling om welke stof dan ook te gebruiken. Genoemde hoeveelheden, schema’s of combinaties zijn voorbeelden van wat is gerapporteerd, geen instructies voor u. Veel van de hier beschreven peptiden zijn onderzoeksstoffen die voor de besproken toepassingen niet zijn geregistreerd, en hun status verschilt per land. Effecten, risico’s en juridische status variëren, net als individuele omstandigheden en resultaten. Raadpleeg een gekwalificeerde, bevoegde zorgverlener voordat u een beslissing neemt. Gebruik deze inhoud niet om uzelf te diagnosticeren, te behandelen of te doseren.