Gastrine: het maagzuurhormoon, zijn zes vormen, zijn receptor, het gastrinoom en wat de FDA-gegevens laten zien

Wat gastrine is

MeSH, de trefwoordenlijst van de Amerikaanse National Library of Medicine, beschrijft de gastrines als een familie van peptidehormonen uit het maag-darmkanaal die de afgifte van maagsap aanzetten; ze komen mogelijk ook voor in het centrale zenuwstelsel, waar ze als neurotransmitter worden beschouwd. UniProt noemt de werking uitgebreider: gastrine zet het maagslijmvlies aan om zoutzuur te maken en af te geven en de alvleesklier om haar verteringsenzymen af te geven; daarnaast stimuleert het de samentrekking van glad spierweefsel en verhoogt het de doorbloeding en de waterafgifte in maag en darm. Gastrine is daarmee een van de peptidehormonen.

De cellen die het maken heten G-cellen. MeSH plaatst ze vooral in de klieren van het antrum, het onderste deel van de maag vóór de overgang naar de twaalfvingerige darm, en vermeldt dat ze ook in de twaalfvingerige darm en in zenuw- en andere weefsels voorkomen.

Het onderzoek naar gastrine gaat ver terug. PubMed bevat het artikel van J. S. Edkins uit 1906 in het Journal of Physiology, ‘The chemical mechanism of gastric secretion’ (PMID 16992839), en twee artikelen van Gregory en Tracy uit 1964 in het tijdschrift Gut: één over de samenstelling en eigenschappen van twee gastrines uit het antrumslijmvlies van het varken (PMID 14159395) en één over de gastrineachtige stof in Zollinger-Ellison-tumoren (PMID 14159397). Bij deze oudere vermeldingen geeft PubMed geen samenvatting; we noemen ze daarom alleen met hun titel. Bronnen: MeSH D005755, D019863 en D011706; UniProt P01350; PubMed zoals vermeld. Geraadpleegd op 11 november 2026.

Eén voorloper, zes gastrines: gastrine-17, gastrine-34 en de rest

Elke vorm van gastrine wordt geknipt uit één voorloper van 101 aminozuren, gemaakt door het gen GAST. Alle zes eindigen op dezelfde plek, positie 92; elk korter gastrine is dus het staartstuk van de langere. UniProt deelt de voorloper zo in:

• Signaalpeptide (1–21, 21 aminozuren): stuurt de voorloper naar de exportroute van de cel en wordt als eerste verwijderd; meer daarover op onze pagina over het signaalpeptide.
• Gastrine-71 (22–92, 71 aminozuren): de langste vorm; UniProt beschrijft een mogelijke tweede verwerkingsroute waarlangs ze ontstaat.
• Gastrine-52 (41–92, 52 aminozuren): een kortere vorm die op positie 41 begint.
• Big gastrin of gastrine-34 (59–92, 34 aminozuren): een van de twee belangrijkste actieve vormen; het eerste aminozuur is tot een ring gesloten (pyroglutamaat).
• Gastrine of gastrine-17 (76–92, 17 aminozuren): QGPWLEEEEEAYGWMDF; de andere belangrijke actieve vorm, eveneens met een ringvormig gesloten eerste aminozuur.
• Gastrine-14 (79–92, 14 aminozuren): WLEEEEEAYGWMDF.
• Gastrine-6 (87–92, 6 aminozuren): YGWMDF, de kortste vorm die UniProt vermeldt.
• Propeptide (96–101, 6 aminozuren): het uiteinde van de voorloper, dat in de rijpe vormen is verwijderd.
• Volgens UniProt wordt de voorloper in de hoofdroute van de G-cel in het antrum op drie plaatsen geknipt; dat levert de twee belangrijkste actieve gastrines op, gastrine-34 en gastrine-17. Elke vorm draagt een amidegroep op het laatste fenylalanine. Het tyrosine op positie 87 kan een sulfaatgroep dragen, maar slechts bij een deel van de moleculen: volgens UniProt is gastrine-6 voor bijna 73 procent gesulfateerd, de grotere gastrines voor minder dan 50 procent. PubChem geeft voor gastrine-17 de formule C97H124N20O31S en een molecuulgewicht van 2098,2 (CID 16162108). Bronnen: UniProt P01350; PubChem CID 16162108. Geraadpleegd op 11 november 2026.

Hoe gastrine het maagzuur aanstuurt, en wat het weer uitschakelt

De openbare bronnen beschrijven een regelkring met een startsignaal, een tussenstation en een rem:

• Start: volgens MedlinePlus komt gastrine in het bloed vrij wanneer er voedsel in de maag is. UniProt vermeldt dat een afzonderlijk peptide, het gastrine-vrijmakend peptide (GRP), de afgifte van gastrine stimuleert.
• Tussenstation: volgens MeSH reageren de enterochromaffiene-achtige cellen (ECL-cellen) in het maagslijmvlies op gastrine door histamine af te geven, dat ter plaatse de pariëtale cellen aanzet om zoutzuur af te geven. De pariëtale cellen maken volgens MeSH zoutzuur en intrinsieke factor, het eiwit dat vitamine B12 bindt.
• Rem: volgens MedlinePlus maakt het lichaam normaal gesproken minder gastrine zodra de zuurgraad in maag en darm stijgt. MeSH vermeldt bovendien dat de D-cellen van de darm, die somatostatine afgeven, gastrine remmen; dat hormoon heeft een eigen pagina, over somatostatine.
• Bronnen: MedlinePlus Medical Encyclopedia, ‘Gastrin blood test’ (herzien op 13 juli 2025); UniProt P07492 (gastrine-vrijmakend peptide; de vermelding is daar op basis van gelijkenis); MeSH D019861, D010295 en D019864. Geraadpleegd op 11 november 2026.

Verhoogd gastrine: maagzuurremmers, gastrinoom en het syndroom van Zollinger-Ellison

Maagzuurremmers laten gastrine stijgen, en dat staat in hun eigen productinformatie. De Amerikaanse productinformatie van de protonpompremmer Prilosec (omeprazol) vermeldt dat in onderzoeken met meer dan 200 patiënten het gastrine in het serum steeg in de eerste één tot twee weken van behandeling eenmaal per dag, gelijk op met de remming van de zuurafgifte; dat het bij voortgezette behandeling niet verder steeg; dat de mediane stijgingen hoger waren dan bij H2-blokkers; en dat de waarden meestal binnen één tot twee weken na het stoppen terugkeerden naar het uitgangsniveau. MedlinePlus noemt antacida, H2-blokkers en protonpompremmers bij de middelen die het gastrinegehalte kunnen verhogen.

De andere goed gedocumenteerde oorzaak is een tumor die gastrine maakt. MeSH beschrijft het gastrinoom als een gastrine-afgevende neuro-endocriene tumor die vooral in de alvleesklier of de twaalfvingerige darm zit, vermeldt dat de meerderheid kwaadaardig is en dat het soms voorkomt in families met multipele endocriene neoplasie type 1. Het syndroom van Zollinger-Ellison is in de woorden van MeSH de trias van een ernstige maag- of darmzweer, overmatige afgifte van maagzuur en een gastrineproducerende tumor. Het syndroom draagt de namen van de auteurs van een artikel uit 1955 in de Annals of Surgery, Zollinger en Ellison: ‘Primary peptic ulcerations of the jejunum associated with islet cell tumors of the pancreas’ (PMID 13259432). MedlinePlus noemt nog andere omstandigheden die samengaan met een hoger gastrinegehalte, waaronder langdurige maagslijmvliesontsteking, een infectie van de maag met Helicobacter pylori, chronische nierziekte en een verminderd vermogen van de maag om zuur te maken.

Dit deel geeft gepubliceerde gegevens weer. Het noemt geen referentiewaarden en legt geen uitslag uit; dat is aan het laboratorium en aan de arts die het onderzoek heeft aangevraagd. Bronnen: Amerikaanse productinformatie van Prilosec (NDA 022056, versie maart 2024), onderdeel over de effecten op het serumgastrine; MedlinePlus, ‘Gastrin blood test’; MeSH D015408 en D015043; PubMed 13259432 (alleen titel, geen samenvatting). Geraadpleegd op 11 november 2026.

Gastrine in de gegevens van de FDA

Gastrine zelf is in de Verenigde Staten geen goedgekeurd geneesmiddel: een zoekopdracht op werkzame stof in Drugs@FDA leverde op 11 november 2026 geen product met gastrine op, en ook geen met de gastrinereceptorblokkers netazepide of proglumide. Wel bestaan er drie verwante dossiers. Vermeld is telkens het jaar van goedkeuring van de oorspronkelijke aanvraag:

• Peptavlon (pentagastrine), NDA 017048, 1974: een synthetische verwant van gastrine van vijf aminozuren. Volgens MeSH stimuleert het de afgifte van maagzuur, pepsine en intrinsieke factor en is het gebruikt als diagnostisch hulpmiddel. Drugs@FDA vermeldt het als niet meer in de handel, met de aantekening van de FDA dat het niet om redenen van veiligheid of werkzaamheid van de markt is gehaald.
• ChiRhoStim (humaan secretine), NDA 021256, 2004: geen gastrine, maar een peptidehormoon waarmee op gastrine wordt getest; tot de indicaties in de productinformatie behoort het stimuleren van de gastrineafgifte als hulp bij de diagnose van een gastrinoom. De productinformatie waarschuwt dat H2-blokkers en protonpompremmers een overdreven gastrinerespons kunnen geven die ten onrechte op een gastrinoom wijst.
• Prilosec (omeprazol), NDA 019810 (1989) en NDA 022056 (2008): geen peptide en geen gastrineblokker; het remt de zuurpomp van de pariëtale cel. De huidige productinformatie noemt als indicatie de langdurige behandeling van ziekelijke toestanden met overmatige zuurproductie, zoals het syndroom van Zollinger-Ellison, bij volwassenen, en beschrijft de stijging van het serumgastrine tijdens de behandeling. De capsuleaanvraag uit 1989 staat vermeld als niet meer in de handel.
• Van de drie is alleen pentagastrine van gastrine afgeleid, en het is klein: PubChem geeft de formule C37H49N7O9S en een molecuulgewicht van 767,9 (CID 9853654), tegenover 2098,2 voor gastrine-17. De lijst is geen overzicht van alle maagzuurremmers; alleen al voor omeprazol bevat Drugs@FDA tientallen aanvragen, en de productinformatie van Prilosec staat hier omdat ze het effect op gastrine beschrijft. Deze pagina geeft de Amerikaanse gegevens weer, niet de registratiestatus in Nederland of de EU.
• Bronnen: Drugs@FDA via openFDA, gezocht op werkzame stof (oorspronkelijke goedkeuring; gegevens bijgewerkt op 9 november 2026); huidige Amerikaanse productinformatie van ChiRhoStim (oktober 2025) en Prilosec (maart 2024); MeSH D010418; PubChem CID 9853654 en 16162108. Geraadpleegd op 11 november 2026. Doseringen nemen we bewust niet over; goedgekeurde geneesmiddelen die zelf peptiden zijn, staan op onze pagina over door de FDA goedgekeurde peptiden.
• Medibact maakt en verkoopt geen peptiden. Wij leveren bacteriostatisch water van USP-kwaliteit, gemaakt in de VS, uitsluitend voor onderzoek, en publiceren naslagmateriaal zoals deze pagina.

Gastrine en cholecystokinine: één familie, één gedeelde receptor

UniProt deelt gastrine in bij de gastrine/cholecystokinine-familie. De twee hormonen delen ook een receptor: de gastrine/cholecystokininereceptor type B, ook cholecystokinine-2-receptor genoemd (gen CCKBR), een G-eiwitgekoppelde receptor van 447 aminozuren. MeSH plaatst hem vooral in het centrale zenuwstelsel en het maagslijmvlies; volgens UniProt komt hij in de maag sterk tot expressie in het slijmvlies van de fundus en zwak in antrum en twaalfvingerige darm. Toen de receptor in 1992 werd gekloneerd uit pariëtale cellen van de hond, vonden de auteurs de transcripten zowel in pariëtale cellen als in de hersenschors, en concludeerden ze dat de gastrinereceptor van de maag en de CCK-B-receptor van de hersenen sterk verwant of identiek zijn (PMID 1373504). Bronnen: UniProt P01350, P06307 (CCK) en P32239 (CCKBR); MeSH D002766 en D043887; PubMed 1373504. Geraadpleegd op 11 november 2026.